NHO GIÁO LÀ GÌ

  -  

lắp thêm nhất, nội dung bài viết trình bày sự ra đời và ngôn từ của có mang “thành” của Nho giáo thông qua tư tưởng về “thành” của một số trong những bậc đại Nho trung hoa trong một số bom tấn của Nho học. Trên đại lý đó, sản phẩm công nghệ hai, bài viết trình bày cùng phân tích tác động của quan niệm “thành” trong lịch sử dân tộc tư tưởng nước ta thông qua bốn tưởng của một số khuôn mặt tiêu biểu trong lịch sử hào hùng tư tưởng Việt Nam; sẽ là Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, Phan Châu Trinh cùng Hồ Chí Minh.


Nho giáo là 1 trong học thuyết chủ yếu trị cùng đạo đức bởi vì Khổng Tử (551 - 479 TCN.) sáng lập, sẽ có ảnh hưởng rất lớn và lâu dài hơn trong đời sống bao gồm trị, văn hóa - làng mạc hội, phong tục tập quán… của những nước phương Đông. Trong quy trình tồn tại với phát triển, nho giáo đã lời khuyên khá nhiều phần đông khái niệm, như nhân, trí, dũng, lễ, nghĩa, thành, tín, v.v. Nhằm tạo nên những bậc quân tử, hầu như nhà kẻ thống trị mẫu mực giúp cho quốc phú, binh cường, dân an...

Bạn đang xem: Nho giáo là gì

Theo sử sách, đạo nho đã du nhập vào vn từ hầu hết thế kỷ đầu Công nguyên. Mặc dù nhiên, bên dưới thời Bắc thuộc, các tín điều của đạo Nho không có ảnh hưởng là bao trong đời sống người dân vn cư trú trong các làng xã. Yêu cầu tới khi nước ta giành được quyền độc lập, tự nhà vào cầm kỷ X cùng nhất là, sau sự khiếu nại năm 1070 thành lập văn miếu ở kinh thành Thăng Long để phụng thờ Đức Khổng Tử và các bậc Tiên nhân hậu đạo Nho, thì Nho giáo new thực sự có tác động mạnh tới đời sống chủ yếu trị – buôn bản hội của Việt Nam. Đến khoảng giữa thế kỷ XV, với việc trị vì chưng của vua hùng tài, đại lược rất đề cao Nho học là Lê Thánh Tông (1460-1497) với từ đó trở đi, Nho giáo đang trở thành quốc giáo của triều đình phong kiến Việt Nam. Trường đoản cú đây, việc xây dựng khối hệ thống pháp luật, việc tổ chức triển khai quan lại tự triều đình tw đến những địa phương, bài toán giáo dục, đào tạo và giảng dạy và tuyển chọn lựa nhân tài... Của triều đình phong kiến nước ta đều lấy các tín điều đạo nho làm chuẩn mực.(*)

Trong nội dung bài viết này, shop chúng tôi chỉ tìm hiểu một khái niệm quan trọng của nho giáo là quan niệm “thành” (誠) và tác động của nó trong lịch sử hào hùng tư tưởng Việt Nam.

*

I. Sự ra đời và ngôn từ của tư tưởng “thành” của Nho giáo

Thành” (誠) là 1 trong phạm trù triết học quan trọng của Nho giáo. Nghĩa gốc của “thành” là chân thực, thiệt thà, chỉ nói năng, ứng xử và hành vi đúng đắn, chân chính, không xằng bậy, thành thật ko dối trá, lừa lọc.

Trong sách Luận ngữ (論 語), Khổng Tử tuy không đề cập tới tư tưởng “thành”, tuy thế ông đang nêu ra: “Ngôn trung tín, hành đốc kính” (語 忠 信 行 篤 敬), nghĩa là: Nói thì trung tín, có tác dụng thì dốc lòng cung kính (Luận ngữ - Vệ Linh công); hoặc “Đốc tín hiếu học, thủ tử thiện đạo” (篤 信 好 學 守 死 善 道), nghĩa là: Dốc tin tưởng theo Đạo và ham học, thà chết để giữ lại trọn Đạo (Luận ngữ - Thái Bá)... Theo đó, hoàn toàn có thể nói, Khổng Tử vẫn đề cập đến câu chữ cơ phiên bản hàm chứa trong khái niệm “thành”. Trong thiên Quân đạo, sách Thuyết uyển cũng có ghi lời Khổng Tử nói: “Chu công tè kỷ hành hóa nhi cõi tục thuận chi, kỳ thành chí hỹ”, nghĩa là: Chu công sở hữu mình ra thực hiện giáo hóa nhưng thiên hạ thuận theo, lòng thành ấy đã đi đến tột bậc. Nhưng, các nhà nghiên cứu và phân tích cho rằng, đây chưa chắn chắn đã là lời hoàn toản của Khổng Tử.

Trung dung (中 庸) cùng Mạnh Tử (孟 子) bắt đầu thực sự nâng tư tưởng “thành” (誠) lên tầm một phạm trù triết học. Sách Trung dung vốn là tên một thiên (thiên trang bị 31) vào 49 thiên của sách Lễ ký (禮 記), sau được tách bóc ra thành một trong những Tứ thư(1) (四 書), trở thành kinh điển của Nho gia. Sách này tương truyền là tòa tháp của Tử bốn (子 思), tức Khổng cấp cho (438-402 TCN.), là cháu đích tôn của Khổng Tử. Trung dung tập trung bàn về quan niệm “thành” ở các chương 20, 21, 25 và 26.

Theo Tử Tư, “thành” vừa là 1 trong phạm trù đạo đức, vừa bao gồm ý nghĩa phiên bản thể luận cùng nhận thức luận. Ông viết: “Thành giả, thiên bỏ ra Đạo dã, Thành chi giả, nhân chi Đạo dã. Thành giả, bất miễn nhi trúng; bất bốn nhi đắc; ung dung Trung đạo; Thánh nhân dã. Thành chi giả, trạch thiện chi cố chấp đưa ra giả dã” (誠 者 天 之 道 也 誠 之 者 人 之 道 也 誠 者 不 勉 而 中 不 思 而 得 從 容 中 道 聖 人 也 誠 之 者 擇 善 而 固 執 之 者 也), nghĩa là: Thành vốn là Đạo của Trời. Muốn giành được sự thành thực là Đạo của người, thành là không hẳn miễn cưỡng cũng thoải mái và tự nhiên thích hợp, ko phải xem xét gì cũng tự nhiên và thoải mái có được, cứ rảnh mà phù hợp với Đạo, chỉ gồm Thánh nhân mới được thế. Còn đạt tới mức thành thì yêu cầu chọn đem điều thiện mà kiên định cố giữ (Trung dung – Chương 20). Ông đến rằng, “thành” đạo Trời với “thành” đạo người vừa không giống nhau, vừa thống tốt nhất với nhau.(1)Đạo người trải qua sự tu dưỡng, tương khắc kỷ đụn mình bởi “Tư thành”, “Chí thành”, mà đã đạt được tới cõi đạo đức nghề nghiệp “thành”, thiên nhân thích hợp nhất. Ông viết: “Duy người đời chí thành vi năng tận kỳ tính. Năng tận kỳ tính, tắc năng tận nhân bỏ ra tính. Năng tận nhân chi tính, tắc năng tận vật đưa ra tính. Năng tận vật bỏ ra tính, tắc khả dĩ tán thiên địa chi hóa dục. Khả dĩ tán thiên địa chi hóa dục, tắc khả dĩ dữ thiên địa tham hỹ” (唯 天 下 至 誠 為 能 盡 其 性 能 盡 其 性 則 能 盡 人 之 性 能 盡 人 之 性 則 能 盡 物 之 性 能 盡 物 之 性 則 可 以 贊 天 地 之 化 育 可 以 贊 天 地 之 化 育 則 可 以 與 天 地 參矣), nghĩa là: Chỉ tất cả người đã đạt được đức “thành” buổi tối cao trong cõi trần mới hoàn toàn có thể thể hiện tại được hết cái bản tính của mình. Biểu đạt được hết phiên bản tính của mình thì đẩy mạnh được hết bản tính của người. Phát huy được hết bạn dạng tính của người mới phát huy được hết bạn dạng tính của vật. Phát huy được hết bạn dạng tính của đồ vật thì có thể giúp cho việc hóa dục của Trời Đất. Giúp cho việc hóa dục của Trời Đất mới rất có thể cùng cùng với Trời Đất đứng sánh làm ba vậy (Trung dung – Chương 22). Ông nhấn mạnh vấn đề tầm đặc trưng của “thành” đối với việc tu dưỡng đạo đức của nhỏ người: “Tự thành minh, vị bỏ ra tính. Từ minh thành, vị đưa ra giáo. Thành, tắc minh hỹ. Minh, tắc thành hỹ” (自 誠 明 謂 之 性 自 明 誠 謂 之 教 誠 則 明 明 則 誠 矣), nghĩa là: vị nội tâm tình thực mà rõ ràng được sự lý, đó gọi là phiên bản tính . Do rõ ràng sự lý nhưng mà trở yêu cầu chân thành, đó điện thoại tư vấn là giáo hóa . Tình thật thì cố định sẽ tách biệt được sự lý, biệt lập được sự lý cũng nhất mực sẽ thật tình (Trung dung – Chương 21).

Sau này, dạn dĩ Tử, người tiếp nối tư tưởng của Tử Tư, cũng nói: “Thành giả, Thiên bỏ ra đạo dã. Từ thành giả, nhân đưa ra đạo dã” (誠 者 天 之 道 也 自 誠 者 人 之 道 也), nghĩa là: Thành là Đạo của Trời. Tự tạo nên mình đổi mới thành thực là đạo của tín đồ (Mạnh Tử – Ly thọ Thượng). Ở đây, bọn họ thấy, mạnh khỏe Tử đã kế thừa tư tưởng nói bên trên của Tử Tư, rất nhiều coi “thành” vừa là “Thiên bỏ ra Đạo”, lại vừa phân tích và lý giải là cõi của Thánh nhân. Theo khỏe mạnh Tử, bạn quân tử bởi vì ở bên trong có sẵn chiếc “thành” (có khi ông coi sẽ là khí Hạo nhiên 浩 然 之 氣), vì vậy tâm hồn lúc nào thì cũng thanh thản, an lạc: “Vạn đồ vật giai bị ư ngã, làm phản thân nhi thành lạc mạc đại yên” (萬 物 皆 備 於 我 反 身 而 誠 樂 莫 大 焉), nghĩa là: Vạn vật tương đối đầy đủ ở vào ta, trở lại mình nhưng mà thành thiệt với mình, thì không gì vui thú rộng vậy – mạnh bạo Tử).

Tuân Tử, vào cuối thời Chiến Quốc (479-221 TCN.), đã kế thừa và phạt huy tứ tưởng của những Nho gia chi phí bối cũng mang đến rằng, “thành” vừa là hình thức cơ phiên bản để tu thân, dưỡng tâm, vừa là quy luật vận hành biến hóa của trường đoản cú nhiên. Ông nói: “Quân tử dưỡng tâm, mạc thiện ư thành” (君 子 養 心 莫 善 於 誠), nghĩa là: fan quân tử nuôi dưỡng tâm mình, ko gì cần thiết hơn đức trung thực - Tuân Tử). Hoặc ông còn nói: “Phù thành giả, quân tử bỏ ra sở thủ dã, nhi chính vì sự chi phiên bản dã” (夫 誠 者 君 子 之 所 守 也 而 政 事 之 本 也), nghĩa là: “thành” là điều người quân tử phải giữ gìn cùng là dòng gốc của chính vì sự vậy – Tuân Tử). Thậm chí, Tuân Tử còn nhấn mạnh vấn đề rằng: “Biến hóa đại hưng... Tứ thời bất ngôn nhi bách tính kỳ yên, phù demo hữu thường, dĩ chí kỳ thành mang dã” (變 化 大 興 四 時 不 言 而 百 姓 祈 焉 夫 此 有 常 以 至 其 誠 者 也), nghĩa là: biến đổi thay nhau nổi lên... Tư mùa ko nói gì nhưng trăm họ ý muốn ở đó, đó là do hữu thường và tuyệt vời thành thực vậy – Tuân Tử).

Lý Cao đời Đường (618-907) coi “thành” là cõi lòng tin của thánh nhân. Ông nói: “Thành giả, Thánh nhân bỏ ra tính dã, tịch nhiên bất động, quảng đại thanh minh, chiếu hồ nước Thiên Địa, cảm nhi toại thông cõi tục chí cố, hành chỉ ngữ mặc, vô bất xử ư cực dã” (誠 者 聖 人 之 性 也 寂 然 不 動 廣 大 清 明 照 乎 天 地 感 而 遂 通 天 下 之 故 行 止 語 默 無 不 處 於 極 也), nghĩa là: “Thành” là phiên bản tính của Thánh nhân, lặng lẽ bất động, rộng lớn trong sáng, soi vào Trời Đất, cảm nhưng thông với tất cả việc trong thiên hạ, dứt hành động, lặng lời nói, không vật gì không sống vào tột bậc – (Phục tính thư).

Chu Đôn Di thời Bắc Tống (960-1126) cũng coi “thành” là bản tính của Thánh nhân. Ông nói: “Thành giả, Thánh nhân chi bản. Đại tai càn nguyên, vạn vật bốn thử, thành đưa ra nguyên dã” (誠 者 聖 人 之 本 大 哉 乾 元 萬 物 資 此 誠 之 源 也), nghĩa là: Thành là dòng gốc của bậc Thánh nhân. Lớn thay Đạo khủng của càn, vạn vật có mặt ở đó, thành là bắt đầu vậy – (Thông thư). Trình Di cũng mang đến rằng: “Thành giả, lý bỏ ra thực nhiên, trí nhất nhi bất khả dịch trả dã” (誠 者 理 之 寔 然 致 一 而 不 可 易 者 也), nghĩa là: Thành là cái lẽ thực, là cái đạt tới mức duy độc nhất vô nhị không thể biến hóa được (Kinh thuyết).

Chu Hy thời phái mạnh Tống (1126-1279) cũng giải thích chữ “thành” như sau: “Thành giả sống động vô võng chi vị, thiên lý chi phiên bản nhiên” (誠 者 真 寔 無 妄 之 謂 天 理 之 本 然), nghĩa là: Thành tức là chân thật đúng đắn, ko nói năng bậy bạ, là lẽ Trời vốn vậy nên – (Trung dung chương cú). Qua đó, bọn họ thấy, Trình – Chu mong muốn nhập quy luật thoải mái và tự nhiên với phép tắc đạo đức của mình.

Vương Phu chi vào giao thời Minh (1368-1644), Thanh (1644-1911) đến rằng, “thành” tức là “Thiên Địa hữu kỳ lý” (天 地 有 其 理), nghĩa là: Trời Đất có cái lý của nó, cùng ông dìm mạnh: “Thiên Địa thực nhiên, vô nhân vi nhân ngụy dã” (天 地 寔 然 無 人 為 人 偽 也), nghĩa là: Trời Đất quả đúng là như vậy, không có sự bày đặt của người. Cho nên, theo vương Phu Chi, “thành” là nói tổng thể vạn lý, là “Ước thiên hạ bỏ ra lý nhi vô bất tận, tiệm vạn sự bỏ ra trung nhi vô bất thông dã” (約 天 下 之 理 而 無 不 盡 貫 萬 事 之 中 而 無 不 通 也), nghĩa là: Rút gọn chiếc lý của thiên hạ rất đầy đủ một đồ vật gì, xuyên thấu giữa muôn việc, mà lại chẳng bao gồm gì không thông suốt vậy (Độc Tứ thư đại toàn thuyết – Quyển 3). Ngoài ra, trong số tác phẩm của mình, song khi, ông còn cần sử dụng chữ “thực hữu” (寔 有) để giải thích “thành”: “Phù thành giả, thực hữu giả dã. Chi phí hữu sở thủy, hậu hữu sở tầm thường dã. Thực hữu giả, thiên hạ bỏ ra công hữu dã” (夫 誠 者 寔 有 者 前 有 所 始 後 有 所 終 也 寔 有 者 天 下 之 公 有 也), nghĩa là: Thành có nghĩa là cái “thực có”. Trước có chỗ bắt đầu, sau tất cả chỗ kết thúc. “Thực có” tức là thiên hạ đều phải sở hữu công chung vậy – (Thượng thư dẫn nghĩa – quyển 3).

Qua phần đông điều trình diễn khái quát trên đây, chúng ta thấy “thành” là một trong phạm trù triết học quan trọng được những bậc đại Nho của trung hoa bàn tới tiếp tục trong khoảng 2500 năm ra đời và phát triển của Nho giáo. Điều đó có nghĩa là, với khái niệm: nhân (仁) – phân tử nhân giải thích của hệ thống tư tưởng của Khổng giáo; nghĩa (義); lễ (禮), v.v. “thành” (誠) cũng từng được các nhà bốn tưởng dưới thời phong con kiến của Việt Nam chào đón và sử dụng trong số tác phẩm của mình.

*

II. Ảnh hưởng của tư tưởng “thành” trong lịch sử dân tộc tư tưởng Việt Nam

Ở đây, chúng tôi không thể dẫn ra toàn bộ những nhà bốn tưởng, phần đa tác gia việt nam tiếp thu với bàn về có mang “thành” trong các tác phẩm của họ. Bởi vì vậy, công ty chúng tôi chỉ xin điểm sang 1 vài khuôn mặt tiêu biểu, gồm những góp phần nhất định trong lịch sử tư tưởng Việt Nam.

Trước hết, bọn họ phải kể đến Chu Văn An (1292 -1370), ông được giới bên Nho thuở xưa tôn xưng là “Nam quốc Nho tôn” (Bậc nhà Nho được tôn trọng của nước Nam). Học trả Lê Quý Đôn tôn xưng chu văn an là “người trong trẻo, cứng rắn, cao thượng, thanh liêm, có phong độ như sĩ quân tử đời Tây Hán”(2), là “bậc sĩ phu cao quý nhất” vào thiên hạ. Chu Văn An có tương đối nhiều tác phẩm phệ như: Thất trảm sớ, Tiều ẩn thi tập, Tiều ẩn quốc ngữ thi tập, Tứ thư thuyết ước. Nhưng cho tới nay, những tác phẩm nói trên đều thất truyền, new chỉ kiếm được 12 bài thơ trong Toàn Việt thi lục. Trong các tác phẩm còn sót lại của mình, tuy nhiên Chu Văn An không bàn trực kế tiếp khái niệm “thành”, nhưng ông có không ít câu thơ kể tới các phẩm chất gần cận với khái niệm ấy. đường chu văn an thường ngụ ý giữa những hình hình ảnh “cô vân”, “cổ tỉnh” nhằm nói mặt trên tấm lòng thanh tĩnh, chân thật của mình: Thân dữ cô vân ngôi trường luyến tụ. Trọng tâm đồng cổ tỉnh giấc bất sinh lan (Thân ta cùng đám mây cô đơn mãi mãi bịn rịn hốc núi. Lòng hệt như mặt giếng cổ chẳng hề gợn sóng).

Nếu chu văn an chưa áp dụng khái niệm “thành”, thì Nguyễn Phi Khanh vẫn bàn tới một cách trực tiếp. Nguyễn Phi Khanh (1355-1428) là cha của vị nhân vật dân tộc, đại thi hào Nguyễn Trãi. Trong bài xích Giáp Tý Hạ hạn, Hữu sắc đẹp chư lộ đảo vũ, vị hòn đảo nhi tiên vũ (Mùa Hạ năm gần kề Tý (1384), hạn hán. Vua gồm sắc cho những lộ mong mưa, chưa mong trời đang mưa), ông viết:

Thỉnh tội quốc tương hành thịnh đảo

Sơ hòa dân dĩ thiếp hoan tâm.

...

Tỉ thị bộc uông hà dụng giả,

Chí thành cảm triệu cổ bởi câm (kim).

Dịch nghĩa:

“Quốc gia sắp làm lễ thỉnh tội để mong mưa trọng thể(3)

Trời mới đem đến khí hòa(4), dân đã thấm khắp niềm vui

...

Chẳng cần dùng làm cái gi cái lễ đưa một thân hình nhỏ xíu còm ra phơi kế bên chợ(5).

Từ xưa mang đến nay, chỉ gồm lòng chí thành là cảm mang lại trời”.

Xem thêm: Cách Phát Âm ' Sign In Là Gì ? Nghĩa Của Từ Sign Trong Tiếng Việt

Nguyễn Trãi (1380-1442) là công ty văn hóa, nhà tư tưởng, đại thi hào của dân tộc bản địa Việt Nam. Tư tưởng của Nguyễn Trãi là sự hòa quyện, kết tinh cao nhất của lung linh dân tộc việt nam với tinh hoa thế giới ở vắt kỷ XV. Cống hiến quan trọng về mặt bốn tưởng triết học của đường nguyễn trãi là sinh hoạt chỗ, ông chính là người thứ nhất tổng kết chủ nghĩa có nhân Việt Nam từ thực tiễn chiến đấu: “Dĩ đại nghĩa nhi thắng hung tàn; Dĩ chí nhân nhi dịch cường bạo” (Đem đại nghĩa chiến thắng hung tàn, rước chí nhân ráng cường bạo); “Nhân nghĩa chi cử, yếu trên an dân” (Việc nhân nghĩa cốt ở im dân). Lòng yêu đương dân, mong muốn sự nóng no, công bằng cho dân, kungfu cho “nền thái bình muôn thuở” của nhân dân với Tổ quốc là gần như điều gồm vẻ đơn giản và dễ dàng và bình dị, cơ mà đó lại chính là cái cao quý của bốn tưởng nhân bản Nguyễn Trãi. Để đạt được những điều trên, theo Nguyễn Trãi, bậc sĩ đại phu, tức bạn cầm quyền, phải có được tấm lòng “thành” (mà ông thường thay bởi những từ bỏ như “đan tâm”, “tâm thanh”...):

Nhất phiến đan trọng điểm chân hống hỏa

Thập niên thanh chức ngọc hồ nước băng”.

(Mạn hứng – Kỳ nhị)

Dịch nghĩa:

“Một tấm lòng son như lửa luyện solo bằng thủy ngân

Mười năm làm cho quan thanh liêm như băng trong thai ngọc”.

Hoặc:

Mộng giác cố gắng viên tam kính cúc

Tâm thanh hoạt thủy tốt nhất ây trà”.

(Mạn hứng – Kỳ ngũ)

Dịch nghĩa:

“Tỉnh giấc mộng, cha luống cúc địa điểm vườn cũ

Rửa sạch sẽ lòng, một ấm trà pha bởi nước suối”.

Trong thơ Nôm, Nguyễn Trãi thường được sử dụng chữ “lòng ngay”, tức tấm lòng ngay thẳng, để biểu đạt khái niệm “thành”:

Cưu một lòng ngay khác chúng ngươi

Ở chưng thế gian mấy phen cười”.

(Bảo kính cảnh giới – bài 11)

Nguyễn Trãi là người lên án, bội phản đối mạnh khỏe những kẻ thế quyền sử dụng quá sự mưu thuật, mánh khóe nhằm trị quốc:

Quyền mưu bạn dạng thị dụng trừ gian

Nhân nghĩa duy trì quốc vậy an”.

(Hạ quy Lam Sơn – Kỳ nhất)

Dịch nghĩa:

“Quyền mưu vốn chỉ dùng làm trừ gian

Nhân nghĩa mới bảo trì cho cầm nước được yên”.

Chỉ đến Quân trung tự mệnh tập, tức đa số thư từ, văn kiện vị Nguyễn Trãi thay mặt đại diện Chủ tướng mạo Lê Lợi gửi cho những viên tướng nhà Minh, các ngụy quan người việt trong xuyên suốt thời kỳ khởi nghĩa Lam đánh (1418-1427), ông bắt đầu thực sự trực tiếp nhắc đến khái niệm “thành”. Vào Tái dữ vương Thông, đánh Thọ thư (Lại thư gửi mang lại Vương Thông, đánh Thọ), hồi tháng 12 năm Bính Ngọ (tháng 1-1427), nguyễn trãi viết: “Bộc văn: “Tín giả, quốc chi bảo”. Nhân nhi vô tín, kỳ hà dĩ hành đưa ra tai?... Truyện viết: “Bất thành vô vật”. Mẫu tâm nhất bất thành, tắc sự giai lỗi vọng...”(6). (Nghĩa là: Tôi nghe nói: “Chữ tín là thiết bị báu của nước”. Tín đồ mà không tồn tại chữ tín thì phụ thuộc vào đâu để làm việc?... Truyện tất cả câu: “Không trung thực thì không có gì hết”. Vì lòng một khi không thành thật, thì việc gì cũng giả dối cả). Vương Thông bấy giờ giữ lại chức Tổng binh quân đội nhà Minh đang chiếm phần giữ thành Đông quan lại (tức thành Thăng Long). Vào thời điểm năm Đinh mùi (1427), Lê Lợi tiến quân đóng tại dinh người yêu Đề, bờ Bắc sông Nhị Hà, đối lũy cùng với thành Đông Quan. Vương Thông, đánh Thọ sai Nguyễn Nhậm chuyển thư đến. Lê Lợi sai phố nguyễn trãi viết thư gởi Tổng binh vương Thông: “Thư phụng Tổng binh quan lại đại nhân quân tọa tiền. Bộc văn: Dĩ thành phục nhân giả, nhân diệc dĩ thành phục chi. Phù, chí thành đưa ra đạo khả dĩ cảm quỷ thần, rượu cồn thiên địa, nhi huống ư nhân hồ?”(7). (Nghĩa là: Thư kính gửi mang đến trước quân tọa(8) của ngài Tổng binh. Tôi nghe nói: đem thành thật mà đãi người thì fan cũng mang thành thật cơ mà đáp lại. Ôi mẫu đạo chí thành có thể cảm phục quỷ thần, động mang lại trời đất, huống chi là với người?). Sau này, vào Tái dữ vương vãi Thông thư (Lại thư đến Vương Thông), Nguyễn Trãi thường xuyên nhấn mạnh sức khỏe của lòng thành thực: “Bộc văn: Thành ư ái vật dụng giả, thiên địa đưa ra tâm; thành ư ái tử giả, phụ mẫu chi tâm. Ái đồ dùng bất thành tắc sinh sinh hữu thời nhi tức; ái tử bất thành tắc từ bỏ ái hữu thời nhi khuy. Thị dĩ thiên địa bỏ ra ư vạn vật, phụ mẫu đưa ra ư xích tử bất quá độc nhất vô nhị thành nhi dĩ”(9). (Nghĩa là: Tôi nghe: thực bụng yêu đồ vật là lòng trời đất; chân thành yêu bé là lòng thân phụ mẹ. Giả dụ yêu đồ không thực tâm thì cơ sinh hóa có lúc dừng; yêu nhỏ không thực tâm thì niềm từ ái đôi lúc thiếu. Chính vì như vậy nên trời đất so với muôn vật, bố mẹ đối với bé cái, chẳng qua chỉ là 1 chữ “thành” cơ mà thôi).

Lê Quý Đôn (1726-1784) là 1 học giả gồm kiến thức uyên bác vào hàng đầu của nước ta dưới thời phong kiến. Ông trước tác các tác phẩm, đủ các thể loại: văn học, triết học, sử học, địa lý học tập - kế hoạch sử, chú thích kinh điển, tổng loại, v.v.. Trong các đó, cuốn Vân đài nhiều loại ngữ của ông là một dạng bách khoa thư tập hợp và thu xếp những trí thức về triết học, văn học và khoa học. Về phần triết học, Lê Quý Đôn bàn nhiều hơn thế nữa cả cho “lý khí”, tức thiên hà luận của Tống Nho, bắt đầu là Chu Đôn Di, Trương Tải, rồi mang lại hai đồng đội Trình Hiệu, Trình Di và được tập đại thành do Chu Hy. Mặc dù vậy, ở chỗ này đó, ông cũng bàn tới quan niệm “thành” của Nho giáo. Ở mục Lý khí, ông viết: “Lòng người bao la rộng rãi, trên thông cảm được trời đất, thân trắc lượng được quỷ thần, dưới xét được muôn vật... Lòng có thật thà mới hiểu rằng đạo, bắt đầu biết được cơ vi; thấy biết được cơ vi bắt đầu làm được hầu hết việc; tạo ra sự được mọi việc mới am hiểu quyền biến”(10). Tất cả khi, Lê Quý Đôn tôn vinh “Đạo chí thành” lên đến tột đỉnh, ông viết: “Sách Trung dung nói: “Đạo chí thành rất có thể biết trước được”. Nhà nước sắp tới thịnh, tất bao gồm điềm lành; nhà nước sắp đến mất, tất bao gồm điềm dữ (yêu nghiệt), chỉ ra trên quẻ bói thi tốt bói rùa , động ở chân tay. Họa phúc sắp đến đến, điềm lành hay không lành tất yếu biết trước, vì chưng một điểm linh trung khu của người, quỷ thần đã cảm thông mà báo cho thấy thêm trước”(11).

*

Ngô Thì Nhậm (1746-1803), danh nhân định kỳ sử, nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam cũng rất đề cao đức tính “thành thực” với đặt nó cùng cấp với có mang “trung”. Trong bài Tựa tập Cần bộc chi ngôn(12), Ngô Thì Nhậm viết: “... Thánh nhân trị thiên hạ bởi đạo đức, dẫu vậy thánh nhân không nhàm chán những âm thanh đa tạp, vì thế những kẻ quê mùa được nói. Làm người bề tôi, cúng một ông hoàng tài giỏi, bản thân biết cơ mà không làm, nỗ lực là ko Trung; đứng tại một triều đình nói theo một cách khác được mà cứ lặng im không nói, vắt là ko “Thành”(13).

Với Cao Bá quát (1808-1855), một thi tác dụng xuất, một nhà tứ tưởng yêu thương nước, yêu quý dân sâu sắc, dù giữa những hoàn cảnh khó khăn nhất của cuộc đời, ông vẫn luôn tự tin sinh sống tấm lòng tình thực để có thể đứng vững. Trong bài Trường giang thiên (Một thiên vịnh dòng gông dài), ông viết:

Thủ bẫy trường giang cánh khấu tâm.

Ngô sinh vị để mạn tương tầm?

Ngẫu hành vị khả nhiều tăng ảnh

Bạn thụy ưng tri bất quý khâm”.

Dịch nghĩa:

“Ta mang mẫu gông dài lòng từ hỏi lòng:

Đời ta vì chưng sao lại phải gặp nó?

Đem nó nhưng đi, chả yêu cầu ghét lây mang đến bóng(14)

Ngủ ở kề bên nó, cần hiểu rõ rằng mình ko thẹn cùng với chăn”.

Cao Bá Quát sử dụng hai trường đoản cú “tăng ảnh” (ghét bóng) với “quý khâm” (thẹn cùng với chăn) để bộc bạch tấm lòng ngay thật của ông vào vụ ông với Phan Nhạ được cử có tác dụng Sơ khảo ngôi trường thi vượt Thiên vào năm 1841 đã thay thế hộ bài xích thi cho các thí sinh vô ý phạm húy, tổng số 24 quyển, sau lấy đỗ được 5 quyển. Cổ ngữ bao gồm câu: “Tâm thành hà cụ quỷ?”, nghĩa là: Lòng tức thì thẳng, trong sáng thì hà tất đề xuất sợ quỷ thần? Cao Bá Quát tự tín mình ngay lập tức thẳng, thật thà là ngụ ý như vậy.4)

*

Vào thời điểm đầu thế kỷ XX, nhà chí sĩ, đơn vị thơ Phan Châu Trinh (1872-1926) lại mượn định nghĩa “thành” (chí thành) với mục đích thức tỉnh giấc thanh niên, chống căn bệnh mê muội khoa cử. Năm 1905, Phan Châu Trinh từ bỏ quan, cùng đôi bạn trẻ là trằn Quý Cáp với Huỳnh Thúc phòng làm một cuộc phái mạnh du, với mục tiêu xem xét dân tình, sĩ khí cùng tìm các bạn đồng chí. Đến Bình Định, gặp gỡ kỳ khảo hạch hằng năm nhằm tuyển sinh, cha ông lẻn vào ngôi trường thi làm một bài xích thơ, một bài phú. Bài bác thơ Chí thành thông Thánh (Lòng chí thành thấu suốt đạo Thánh) vì chưng Phan Châu Trinh làm; bài xích phú Lương ngọc danh sơn (Cầu ngọc tốt ở danh sơn) vì Huỳnh Thúc chống và è Quý Cáp làm. Hai bài bác đều ký túng danh Đào Mộng Giác. Bài Chí thành thông Thánh của Phan Châu Trinh đã làm cho vang dội dư luận đương thời với có tác động ảnh hưởng khá mạnh dạn trong việc thức tỉnh giấc sĩ tử hãy lo giải thoát nòi khỏi cảnh lao lung:(1

Thế viên hồi đầu dĩ độc nhất vô nhị không

Giang sơn vô lệ khấp anh hùng.

Vạn dân nô lệ cường quyền hạ

Bát cổ văn chương túy mộng trung.

Trường demo bách niên cam thóa mạ

Bất tri hà nhật xuất lao lung!

Chư quân vị tất vô trung khu huyết

Bằng hướng tư văn khán độc nhất vô nhị thông.

Dịch nghĩa:

“Cuộc đời, ngoảnh đầu chú ý lại thấy vắng không

Giang sơn chẳng còn nước mắt để khóc những bậc anh hùng

Nhân dân đang buộc phải làm quân lính dưới ách cường quyền

Làm sao các anh vẫn mơ ngủ trong loại thứ văn học “Bát cổ”(15)?

Nếu như cứ chịu đựng cam tâm để cho người ta thóa mạ mãi.

Thì đến bao giờ dân ta ra khỏi kiếp đầy đọa!

Các anh không phải là kẻ không còn tâm huyết

Hãy dốc lòng theo Đạo, nhưng mà đọc thơ này để thấu tình cho”.

Tóm lại, trong lịch sử hào hùng tư tưởng Việt Nam, tư tưởng “thành” của nho giáo được những danh Nho, danh sĩ vn kế vượt và áp dụng khá thường xuyên kề bên các định nghĩa khác của Đạo Khổng, như nhân, nghĩa, trung, tín, vv.. Y hệt như các danh Nho ở những nước Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên là đều nước chịu tác động sâu dung nhan của văn hóa truyền thống Nho giáo, các nhà Nho nước ta cũng đề cao đức “thành” trong gần như ứng xử làng hội, từ các việc tu thân, tề gia đến việc trị quốc, bình thiên hạ. Đối cùng với họ, mong muốn “tu thân”, trước hết cần được “học”. Học tập này là “thực học”, học tập cho bản thân: “Cổ bỏ ra học mang vị kỷ, kim bỏ ra học mang vị nhân” (Luận ngữ). (Nghĩa là: Người đến lớp ngày xưa học vị mình, người tới trường thời nay học để chiều người). Ở đây, tuy không nói rõ khái niệm “thành”, tuy nhiên ẩn chứa bên phía trong câu nói ấy là đức “thành thực”! Học bởi vì mình là học để mở có kiến thức, hoàn thành xong hiểu biết, hoàn thành xong nhân cách. Bởi thế, đường nguyễn trãi từng viết:

Tu kỷ đãn tri vi thiện lạc

Trí thân vị tất độc thư đa.

(Ngẫu thành)

Dịch nghĩa:

“Sửa tôi chỉ biết làm điều lành là vui

Lập thân không phải cần xem sách nhiều”.

Xem thêm: Xem Phim Kiếm Ma Độc Cô Cầu Bại, Kiếm Ma Độc Cô Cầu Bại

Chúng ta đều biết rằng, quản trị Hồ Chí Minh vốn xuất thân tự một mái ấm gia đình nhà Nho. Năm 1923, chính người tự reviews tại Liên Xô rằng: “Tôi xuất thân tự một gia đình nhà Nho nước ta trong đó những thanh niên số đông theo học tập Đạo Khổng”(16). Ngay lập tức từ thời trẻ, tp hcm đã học “lập chí” (trong câu hỏi “thành nhân”), của Đạo Nho, nên bạn không sợ với không bao giờ chùn cách trước muôn vàn trở ngại trong cuộc đời. Vào thập kỷ 40 của thay kỷ XX, tp hcm từng khẳng định: “Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân”(17). Vào sự “tu dưỡng đạo đức cá nhân” ấy, theo tôi thì đức “thành”, hay tấm lòng “chí thành” gồm vị trí đặc biệt quan trọng vào mặt hàng bậc nhất, nhằm một người hoàn toàn có thể trở thành một con fan – viết hoa như các bậc danh sư trường đoản cú xưa tới thời điểm này từng khuyên nhủ dạy chúng ta./.